Mapa ryzyka naczyniowego twarzy: 5 okolic, w których anatomia ma znaczenie kliniczne.

Mapa ryzyka naczyniowego twarzy: 5 okolic, w których anatomia ma znaczenie kliniczne

Inspiracją do powstania tego artykułu był wykład profesora Sebastiana Cotofany, którego miałam przyjemność wysłuchać na tegorocznym Międzynarodowym Kongresie Medycyny Estetycznej i Anti-Aging. Skłonił mnie on do uporządkowania swojej wiedzy o anatomii naczyniowej twarzy w formie, która ułatwiłaby mi naukę - krótko, przystępnie i z wyraźną odpowiedzią na pytanie: co z tego wynika dla lekarza wykonującego zabieg?

Znajomość anatomii naczyniowej twarzy nabiera szczególnego znaczenia, gdy trzeba przełożyć ją na konkretną decyzję zabiegową. Warto wtedy zadać sobie kilka pytań: gdzie w tej okolicy przebiegają tętnice? W jakich warstwach się znajdują? Na ile ich położenie można przewidzieć u pacjenta, którego mam przed sobą? To właśnie te pytania sprawiają, że anatomia przestaje być zbiorem nazw z atlasu, a staje się ważnym narzędziem w codziennej pracy.

Na podstawie piśmiennictwa przyjrzę się pięciu okolicom twarzy:
nosowi, czołu, glabelli, bruździe nosowo-wargowej i skroni.
Zwrócę uwagę na przebieg naczyń, ich relacje do warstw tkanek oraz zmienność anatomiczną. Każdą okolicę omówię według prostego schematu: gdzie biegnie naczynie, jak głęboko się znajduje i, co najważniejsze, co to oznacza w praktyce.

Nos - linia pośrodkowa i głębokie podanie nie gwarantują bezpieczeństwa

Nos jest niewielką okolicą, ale jego unaczynienie wymaga szczególnej uwagi. Znaczenie ma zarówno zmienny przebieg tętnic, jak i ich połączenie z krążeniem ocznym. Dlatego następstwa podania wypełniacza (i nie tylko) do tętnicy mogą wykraczać poza miejscowe niedokrwienie skóry. Nos był najczęściej opisywanym miejscem iniekcji w przypadkach utraty wzroku przeanalizowanych przez American Academy of Ophthalmology. Fakt ten nie określa prawdopodobieństwa wystąpienia powikłania po pojedynczym zabiegu, ale pokazuje znaczenie tej okolicy wśród zgłoszonych ciężkich zdarzeń.

Unaczynienie nosa

Najłatwiej zapamiętać, że w obrębie nosa spotykają się dwa parzyste układy tętnicze. Od strony oczodołu dociera tętnica grzbietowa nosa, zwykle będąca gałęzią tętnicy ocznej. Z kolei od strony policzka i wargi górnej dopływa krew przez gałęzie tętnicy twarzowej, w tym tętnicę boczną nosa i gałęzie tętnicy wargowej górnej zaopatrujące słupek. Naczynia te łączą się ze sobą, tworząc sieć obejmującą grzbiet, skrzydełka i czubek nosa. To połączenie układów tętnicy szyjnej wewnętrznej i zewnętrznej ma zasadnicze znaczenie dla ryzyka zabiegowego.

Nie należy jednak wyobrażać sobie tej sieci jako dwóch symetrycznych tętnic biegnących po bokach grzbietu nosa. Tętnica grzbietowa nosa może występować jako pojedyncze i dominujące naczynie, przebiegać blisko linii pośrodkowej lub nawet ją przekraczać. Środek nosa jest punktem orientacyjnym, ale nie wyznacza obszaru pozbawionego naczyń.

Rysunek 1. Schemat wybranych tętnic nosa i ich połączenia. Schemat przedstawia przykładowy układ naczyń, bez odwzorowania ich głębokości. Tętnicę oczną zaznaczono schematycznie w rzucie na oczodół. Przebieg i rozgałęzienia naczyń są zmienne osobniczo.

Jak głęboko znajdują się naczynia?

Żeby zrozumieć położenie naczyń w obrębie nosa, warto wyobrazić sobie tkanki jako układ warstwowy. Najczytelniejszy układ warstwowy opisano w linii pośrodkowej, w środkowej części grzbietu nosa. Od skóry w głąb wyróżnia się tam pięć warstw:

1. skóra,

2. podskórna powierzchowna tkanka tłuszczowa,

3. warstwa mięśniowo-rozcięgnowa z mięśniem nosowym (nosowy SMAS),

4. głęboka warstwa luźnej tkanki łącznej,

5. ochrzęstna albo okostna (zależnie od podłoża).

Na nasadzie nosa układ warstw jest jednak mniej regularny. Od powierzchni znajdują się kolejno: skóra, podskórna tkanka tłuszczowa, mięsień podłużny nosa, luźna tkanka łączna, okostna. W czym więc tkwi różnica? Mięsień podłużny nosa biegnie skośnie, od głębokiego przyczepu na kościach nosowych ku powierzchni w okolicy gładzizny, dlatego nie tworzy na całej długości warstwy równoległej do skóry. Przy jego przyczepie kostnym opisanych tkanek nie można traktować jako osobnych, ciągłych warstw.

Natomiast na czubku nosa układ warstwowy można uprościć do trzech elementów: skóra, tkanka włóknisto-tłuszczowa, ochrzęstna, pod którą leżą chrząstki skrzydłowe. W obrazie ultrasonograficznym tkanek czubka nosa między skórą a ochrzęstną nie ma tak charakterystycznego podziału jak pośrodkowo na grzbiecie nosa.

Gdzie zatem przebiegają tętnice? W badaniu zespołu profesora Cotofany oceniane naczynia najczęściej znajdowały się pod skórą: na nasadzie i środkowym grzbiecie w powierzchownej tkance tłuszczowej, a na czubku w tkance podskórnej o budowie włóknisto-tłuszczowej. Opisywano jednak również głębszy przebieg naczyń. Co więcej, powierzchowne położenie nie musi oznaczać dużej odległości od kości lub chrząstki. Tkanki nosa są cienkie, a tętnica może znajdować się blisko planowanej głębokiej płaszczyzny podania preparatu.

Czy przy kości jest bezpiecznie?

Podanie preparatu blisko kości nie gwarantuje ominięcia naczyń. Pokazuje to badanie ultrasonograficzne z Chile, obejmujące 50 kobiet bez wcześniejszych zabiegów w obrębie nosa. U części uczestniczek tętnica grzbietowa nosa przebiegała na poziomie nasady, w miejscu połączenia kości czołowej z kośćmi nosowymi, mniej niż 1 mm od okostnej. To wynik konkretnej, niewielkiej grupy, ale dobrze obrazuje, jak niewielka może być odległość tętnicy od podłoża kostnego.

Głęboko i w linii pośrodkowej - czy to wystarcza dla bezpieczeństwa?

W praktyce zabiegowej w obrębie grzbietu nosa często wybiera się głęboką płaszczyznę w linii pośrodkowej, nad okostną lub ochrzęstną. Ma to ograniczyć kontakt z zasadniczo powierzchownie położonymi tętnicami. Jest to jednak sposób zmniejszania ryzyka, a nie „bezpieczna strefa”. Naczynia mogą przebiegać głęboko, zbliżać się do linii pośrodkowej lub ją przekraczać. Tej zasady nie należy też automatycznie przenosić na czubek nosa, gdzie również opisano głęboko położone tętnice w linii pośrodkowej. Wybór miejsca i warstwy podania wymaga więc uwzględnienia indywidualnej anatomii. Dlatego też, pomocne, a czasem i nieodzowne może być jej zobrazowanie w USG z Dopplerem.

Do zapamiętania - nos:

• Dopasuj ocenę naczyń do części nosa. Na grzbiecie zwróć uwagę na tętnicę grzbietową nosa, przy skrzydełkach i czubku - na tętnicę boczną nosa, a w słupku - na gałęzie tętnicy wargowej górnej. Naczynia te tworzą połączoną sieć, a ich udział w zaopatrzeniu poszczególnych obszarów jest zmienny.
• Grzbiet, nasada i czubek nosa mają różną budowę warstwową. Założeń dotyczących jednej części nosa nie należy automatycznie przenosić na pozostałe.
• Głęboko i w linii pośrodkowej nie oznacza bez ryzyka. Zmienność anatomiczna sprawia, że tętnice mogą przebiegać blisko okostnej lub ochrzęstnej oraz w linii pośrodkowej.
• Liczy się cała droga igły lub kaniuli. Rozpoczęcie podawania preparatu na właściwej głębokości nie gwarantuje utrzymania tej samej płaszczyzny wzdłuż zakrzywionego grzbietu nosa.

---

Czoło - ta sama tętnica może przebiegać na różnej głębokości

W przypadku czoła warto zapamiętać następującą zależność: głębokie gałęzie tętnicy nadbloczkowej i tętnicy nadoczodołowej zmieniają swoje położenie względem mięśnia czołowego w miarę przebiegu ku górze. Początkowo biegną pod mięśniem, następnie przechodzą przez niego i dalej biegną powierzchownie względem niego. Wysokość przejścia jest zmienna osobniczo. Dlatego samo określenie „podanie powierzchowne” lub „podanie głębokie” nie wystarcza do oceny ryzyka naczyniowego, trzeba uwzględnić również dokładne miejsce podania.

Unaczynienie czoła

Po obu stronach czoła głównymi naczyniami docierającymi z oczodołu są: tętnica nadbloczkowa, położona bliżej linii pośrodkowej oraz tętnica nadoczodołowa, przebiegająca bardziej bocznie. Obie są gałęziami tętnicy ocznej, a więc należą do układu tętnicy szyjnej wewnętrznej.

Boczną część czoła zaopatruje także gałąź czołowa tętnicy skroniowej powierzchownej, należąca do układu tętnicy szyjnej zewnętrznej. Jej odgałęzienia tworzą połączenia z gałęziami tętnic nadoczodołowej i nadbloczkowej, współtworząc sieć naczyniową czoła.

Rysunek 2. Schemat głównych tętnic czoła: tętnice nadbloczkowe przyśrodkowo, nadoczodołowe bardziej bocznie oraz gałęzie czołowe tętnic skroniowych powierzchownych. Tętnicę oczną zaznaczono schematycznie w rzucie na oczodół. Rycina nie przedstawia zmian głębokości naczyń. Przebieg i rozgałęzienia naczyń są zmienne osobniczo.

Warstwy czoła

Aby uporządkować położenie naczyń, warto posłużyć się modelem ośmiu warstw opisanym przez Ingallinę i współautorów, w tym Sebastiana Cotofanę. W obrębie czoła, od skóry w głąb, są to:

1. skóra,

2. podskórna powierzchowna tkanka tłuszczowa - podskórna,

3. powięź nad mięśniem czołowym (suprafrontalis fascia),

4. mięsień czołowy, a w dolnej części czoła również mięsień okrężny oka,

5. tkanka tłuszczowa pod mięśniem czołowym (retrofrontalis fat),

6. powięź pod mięśniem czołowym (subfrontalis fascia), dalej nazywana powięzią podczołową,

7. tkanka tłuszczowa nadokostnowa - w dolnej części czoła w przestrzeni tuż nad górnym brzegiem oczodołu, a wyżej zajmuje trzy głębokie przedziały tłuszczowe opisane przez Cotofanę i wsp. (jeden centralny i dwa boczne)*,

8. okostna okrywająca kość czołową.

*W literaturze spotyka się również podział na pięć przedziałów tłuszczowych pod mięśniem czołowym. W tym ujęciu do trzech przedziałów górnej części czoła dolicza się dwa położone niżej, między środkową a dolną przegrodą czołową.

Najważniejsza zależność do zapamiętania: pod mięśniem czołowym znajdują się dwie warstwy tłuszczu rozdzielone powięzią podczołową. Określenie „podanie pod mięsień” nie wskazuje więc jednej konkretnej płaszczyzny.

W której warstwie znajdują się naczynia?

W dolnej części czoła głębokie gałęzie tętnic nadbloczkowej i nadoczodołowej przebiegają w tkance tłuszczowej bezpośrednio pod mięśniem czołowym - warstwa 5. Od głębiej położonej przestrzeni nadokostnowej oddziela je powięź podczołowa, czyli warstwa 6. Biegnąc ku górze, gałęzie te przechodzą przez mięsień czołowy, czyli warstwę 4, i dalej przebiegają w powierzchownej tkance tłuszczowej – w warstwie 2. Jest to opis przebiegu konkretnych gałęzi, a nie mapa wszystkich naczyń czoła.

W badaniu ultrasonograficznym zespołu Cotofany zmiana położenia względem mięśnia następowała średnio około 13-14 mm powyżej górnego brzegu oczodołu, ale odnotowane wartości mieściły się w zakresie 4-27 mm. Ich średnia pomaga zrozumieć anatomię, lecz nie wyznacza stałej granicy bezpieczeństwa.

Czy bezpośrednio nad okostną jest bezpiecznie?

Warstwa 7 (tkanka tłuszczowa nadokostnowa), położona pod powięzią podczołową, leży głębiej niż opisane gałęzie tętnic biegnące bezpośrednio pod mięśniem. Stanowi to anatomiczne uzasadnienie wyboru płaszczyzny nadokostnowej (tkanki tłuszczowej nadokostnowej) przy niektórych zabiegach modelowania czoła wypełniaczem.

Nie oznacza to jednak, że przestrzeń ta jest pozbawiona naczyń. W dolnej, przyśrodkowej okolicy czoła opisano tętnice okostnowe przebiegające na krótkim odcinku nad okostną, a następnie ją przebijające. Szczególnej uwagi wymagają również miejsca wyjścia tętnic z oczodołu. Nie można automatycznie przenosić na nie zasad dotyczących głębokiego podania w pozostałej części czoła.

Ani kontakt igły z kością, ani użycie kaniuli nie wykluczają możliwości podania dotętniczego.

Co z tego wynika w praktyce?

Planowanie zabiegu powinno uwzględniać konkretną warstwę, lokalizację i indywidualny przebieg naczyń. Samo określenie „głęboko” jest zbyt mało precyzyjne: pod mięśniem można znaleźć się zarówno w warstwie zawierającej główne gałęzie tętnicze, jak i głębiej, pod oddzielającą je powięzią.

Opisane zależności dotyczą przede wszystkim planowania podania wypełniaczy. Nie należy traktować płaszczyzny nadokostnowej jako uniwersalnego miejsca podawania każdego preparatu stosowanego w tej okolicy.

Do zapamiętania - czoło:

• „Pod mięśniem” jest określeniem za mało prezyzyjnym. Warstwy zawierające głęboką tkankę tłuszczową, czyli 5 i 7 oddziela od siebie powięź podczołowa.
• Gałęzie tętnic nadbloczkowej i nadoczodołowej mogą zmieniać warstwę. Ich przejście opisuje schemat: tłuszcz pod mięśniem czołowym 🡪 mięsień czołowy 🡪 powierzchowna tkanka tłuszczowa.
• Średnia odległość przejścia od brzegu oczodołu - 13-14 mm - nie wyznacza granicy bezpieczeństwa. Wysokość zmiany warstwy jest zmienna osobniczo.
• Rozróżniaj płaszczyznę bezpośrednio pod mięśniem od nadokostnowej. Ta druga ma uzasadnienie anatomiczne przy głębokim modelowaniu, ale nie jest pozbawiona naczyń.
• Miejsca wyjścia tętnic z oczodołu wymagają osobnej oceny. Nie przenoś na nie automatycznie zasad dotyczących głębokiego podania w pozostałej części czoła.

---

Glabella - więcej niż tętnice nadbloczkowe

Glabella, czyli gładzizna, to niewielka okolica między brwiami, nad nasadą nosa. Jej unaczynienie jest bardziej złożone, niż sugerowałby schemat dwóch tętnic biegnących po obu stronach linii pośrodkowej.

Unaczynienie glabelli

Ważną rolę odgrywają tętnice nadbloczkowe, będące gałęziami tętnic ocznych. Opuszczają oczodół przy jego górno-przyśrodkowym brzegu i kierują się ku gładziźnie oraz przyśrodkowej części czoła. Ich przebieg obejmuje zarówno gałęzie powierzchowne, jak i głębokie.

Bliżej linii pośrodkowej mogą przebiegać także tętnice centralne i paracentralne uczestniczące w sieci połączeń z naczyniami nosa i okolicy przyśrodkowego kąta oka. Ich obecność, liczba i położenie są zmienne. Tętnica centralna jest zwykle opisywana jako gałąź tętnicy grzbietowej nosa, biegnąca ku górze w pobliżu linii pośrodkowej. Tętnica paracentralna może stanowić przedłużenie tętnicy kątowej albo odchodzić od gałęzi łączącej ją z tętnicą nadbloczkową. Opisywano również jej odejście od samej tętnicy nadbloczkowej.

Nie u każdego pacjenta udaje się uwidocznić te naczynia. W badaniu ultrasonograficznym Siperstein i Nazariego, obejmującym 29 osób i 58 stron twarzy, tętnicę centralną wykryto po 44,8% ocenianych stron, a paracentralną po 62,1%. Są to wyniki wykrywania naczyń w konkretnej, niewielkiej grupie; niewidoczność tętnicy w USG nie przesądza o jej braku. Dla praktyki najważniejsze jest to, że zlokalizowanie tętnic nadbloczkowych nie oznacza rozpoznania wszystkich naczyń przebiegających między nimi.

Rysunek 3. Schemat wybranego wariantu unaczynienia glabelli. Przedstawione pochodzenie tętnic centralnej i paracentralnej jest jednym z możliwych układów. Ich obecność, liczba i połączenia są zmienne. Rycina nie odwzorowuje głębokości naczyń. Przebieg i rozgałęzienia naczyń są zmienne osobniczo.

Jak głęboko znajdują się naczynia?

W glabelli układ warstw tkankowych różni się od znanej struktury warstw czoła.

Od powierzchni w głąb znajdują się:

skóra → podskórna tkanka tłuszczowa → układ mięśniowo-powięziowy → tkanki nadokostnowe → okostna

Jest to schemat orientacyjny. Grubość tkanki tłuszczowej i łącznej oraz możliwość wyodrębnienia poszczególnych warstw zmieniają się w obrębie tej okolicy. W części środkowej istotny jest mięsień podłużny nosa, a przy przyśrodkowych częściach brwi - mięśnie marszczące brwi. Spotykają się tu również włókna mięśnia czołowego i okrężnego oka.

Dla praktyki najważniejsze są trzy poziomy występowania naczyń:

• W tkance podskórnej mogą przebiegać tętnice centralne i paracentralne oraz powierzchowne odcinki gałęzi tętnic nadbloczkowych.
• W obrębie mięśni, między nimi i pod nimi, przebiegają inne odcinki oraz gałęzie tętnic nadbloczkowych. Ich stosunek do mięśni zmienia się wzdłuż przebiegu.
• Bezpośrednio nad okostną również opisywano naczynia. W badaniu anatomicznym zidentyfikowano tętnicę okostnową, która na krótkim odcinku biegła nad okostną, a następnie ją przebijała.

Obecność powierzchownych naczyń potwierdza badanie ultrasonograficzne Sipersteina i Nazariego z 2025 roku. U 26 z 29 badanych osób uwidoczniono co najmniej jedną tętnicę w tkance podskórnej gładzizny. Na poziomie przyśrodkowych części brwi średnia głębokość od powierzchni skóry wynosiła 2,7 mm dla tętnic centralnych i 3,0 mm dla paracentralnych. To wyniki niewielkiej grupy, ale pokazują, dlaczego samo określenie „płytko” nie wystarcza do oceny bezpieczeństwa.

Zmienność położenia naczyń podczas mimiki

Położenie naczyń zmienia się nie tylko między pacjentami, lecz także wraz z ruchem tkanek. Podczas marszczenia brwi gałąź powierzchowna tętnicy nadbloczkowej i gałąź głęboka tętnicy nadoczodołowej przesuwają się w kierunku linii pośrodkowej.

Nie stwierdzono również stałej zgodności przebiegu tętnicy nadbloczkowej z pionową zmarszczką glabelli. Nie można więc zakładać, że naczynie leży bezpośrednio pod zmarszczką, a podanie obok niej pozwoli je ominąć. Ocena podczas marszczenia brwi i ocena w spoczynku pokazują różne położenie tkanek i naczyń. Trzeba uwzględnić to przy planowaniu zabiegu.

Co z tego wynika w praktyce?

Ani powierzchowne podanie, ani kontakt narzędzia z kością, ani wybór linii pośrodkowej nie zapewniają ominięcia naczyń. Planowanie zabiegu wymaga oceny zarówno ich przebiegu, jak i głębokości. Szczególną uwagę warto zwrócić na tętnice centralne i paracentralne w tkance podskórnej, które można łatwo pominąć, gdy poświęcamy uwagę tylko tętnicom nadbloczkowym.

W glabelli istotny jest sam wybór metody leczenia. Wypełniacz nie powinien być rutynowym pierwszym wyborem w korekcji zmarszczek związanych z aktywnością mięśni. Preferowaną metodą jest wówczas toksyna botulinowa typu A, która ogranicza aktywność mięśni odpowiedzialnych za ich powstawanie. Utrwalona bruzda może nie zniknąć całkowicie po takim leczeniu, ale nie stanowi to automatycznego wskazania do jej wypełnienia.

Do zapamiętania - glabella:

• Zmarszczki mimiczne: najpierw leczenie toksyną botulinową typu A. Utrzymywanie się bruzdy po leczeniu nie jest automatycznym wskazaniem do podania wypełniacza.
• Nie ograniczaj oceny do tętnic nadbloczkowych. W przestrzeni między nimi mogą przebiegać powierzchowne tętnice centralne i paracentralne.
• Nie oceniaj bezpieczeństwa wyłącznie na podstawie głębokości lub linii pośrodkowej. Ani podanie płytkie, ani przy kości, ani pośrodkowo nie wyklucza obecności tętnicy.
• Uwzględnij mimikę. Podczas marszczenia brwi tętnice przemieszczają się. Ocena w skurczu nie zastępuje oceny ich położenia w spoczynku.

---

Bruzda nosowo-wargowa - tylko jedna tętnica?

Bruzda nosowo-wargowa jest częstym celem korekcji estetycznej i równocześnie okolicą o istotnym ryzyku naczyniowym. Pełniejsze zrozumienie starzenia się twarzy skłania do spojrzenia szerzej niż na samo zagłębienie. Pogłębienie bruzdy może wiązać się ze zmianami objętości i podparcia tkanek policzka oraz przebudową podłoża kostnego środkowego piętra twarzy. Dlatego przed jej wypełnieniem warto ocenić, czy ta okolica wymaga jakiejkolwiek dodatkowej korekcji. Planowanie zabiegu warto więc rozpocząć od pytania, co odpowiada za jej wygląd, a następnie sprawdzić, jakie naczynia przebiegają w wybranym miejscu zabiegu.

Unaczynienie bruzdy nosowo-wargowej

Głównym naczyniem w okolicy bruzdy nosowo-wargowej jest tętnica twarzowa, należąca do układu tętnicy szyjnej zewnętrznej. Po przekroczeniu dolnego brzegu żuchwy, przed mięśniem żwaczem, biegnie kręto w stronę kąta ust, a następnie skrzydełka nosa. Oddaje między innymi tętnicę wargową górną, która kieruje się do górnej wargi i ma znaczenie szczególnie przy dolnym odcinku bruzdy.

Tętnica twarzowa może dalej przechodzić w tętnicę kątową, biegnącą ku przyśrodkowemu kątowi oka. Nie jest to jednak jedyny wariant. Tętnica twarzowa może kończyć się wcześniej lub mieć inny układ rozgałęzień.

Warto więc zapamiętać trzy nazwy: tętnica twarzowa, tętnica wargowa górna i tętnica kątowa. Nie są to trzy równoległe naczynia biegnące wzdłuż całej bruzdy, lecz powiązane ze sobą elementy zmiennego układu tętniczego. Co więcej, ich przebieg po jednej stronie twarzy nie musi odpowiadać przebiegowi po drugiej.

Rysunek 4. Schemat tętnicy twarzowej i wybranych gałęzi w okolicy bruzdy nosowo-wargowej. Przedstawiono jeden z możliwych wariantów przebiegu; rycina nie odwzorowuje głębokości naczyń ani ich możliwej asymetrii między stronami twarzy. Przebieg i rozgałęzienia naczyń są zmienne osobniczo.

Jak głęboko znajdują się naczynia?

Bruzdy nosowo-wargowej nie należy traktować jako jednorodnego odcinka o takim samym układzie tkanek na całej długości. W jej obrębie występują przyczepy mięśni mimicznych. Relacja między skórą, tłuszczem i mięśniami zmienia się na całej długości tej okolicy - od kąta ust do podstawy nosa.

Zasadniczo, od skóry w głąb, można wyróżnić:

1. skórę,

2. podskórną powierzchowną tkankę tłuszczową,

3. poziom mięśni mimicznych i ich przyczepów,

4. głębiej położone tkanki miękkie, a w górnej części okolicy, nad szczęką, również płaszczyznę nadokostnową i okostną.

To schemat orientacyjny, a nie stały zestaw równoległych warstw.

Gdzie w tym układzie przebiega tętnica twarzowa? Jej głębokość jest zmienna. W badaniu Lee i współautorów, obejmującym 40 pacjentów i 80 bruzd nosowo-wargowych, uwidaczniano ją bezpośrednio pod skórą, w tkance podskórnej, w warstwie mięśniowej oraz pod mięśniami. W części przypadków przebiegała bocznie względem bruzdy. Nie można więc przypisać tej okolicy jednej stałej głębokości przebiegu tętnicy.

Nie należy również zakładać, że naczynie pozostaje w tej samej warstwie na całej długości planowanego podania. Zlokalizowanie tętnicy w jednym punkcie nie wystarcza do oceny całej drogi igły lub kaniuli.

Okolica gruszkowata - czy przy kości jest bezpiecznie?

Głęboka przestrzeń gruszkowata, nazywana też przestrzenią Ristowa, leży przy podstawie skrzydełka nosa, na przedniej powierzchni szczęki, obok bocznego brzegu kostnego otworu gruszkowatego. Znajduje się głęboko względem mięśni unoszących wargę górną i sąsiaduje z głębokim przyśrodkowym przedziałem tłuszczowym policzka.

Badanie anatomiczne Sureka i współautorów wykazało, że tętnica kątowa przebiegała w powierzchownym ograniczeniu tej przestrzeni, jej „dachu”, w przegrodzie oddzielającej ją od głębokiego tłuszczu policzka. Można wyobrazić sobie kość jako podłogę, a tkanki z biegnącą w nich tętnicą jako dach. Taki układ stanowi uzasadnienie podania nadokostnowego, preparat ma znaleźć się głębiej niż naczynie.

Nie jest to jednak układ jednakowy u wszystkich. W badaniu ultrasonograficznym Franceschelli i współautorów, obejmującym 166 osób i 332 oceniane strony twarzy, w około 3% pomiarów tętnica kątowa znajdowała się w odległości nie większej niż 1 mm od kości.

Co z tego wynika w praktyce?

Nie należy z góry uznawać przyśrodkowej ani bocznej strony bruzdy za bezpieczną. Tętnica może przebiegać obustronnie do bruzdy, a także ją przecinać. Nie wystarczy więc przesunąć planowane podanie „odrobinę obok” widocznego zagłębienia.

Obie strony twarzy wymagają osobnej oceny. Nierzadko obserwuje się różnice przebiegu tętnicy między prawą a lewą stroną. Anatomia rozpoznana po jednej stronie nie powinna automatycznie wyznaczać postępowania po drugiej.

Przed podaniem wypełniacza można rozważyć aspirację jako dodatkowy manewr ostrożności, zalecany przez część ekspertów. Pojawienie się krwi oznacza, że nie należy podawać preparatu w tym położeniu. Brak krwi nie potwierdza jednak, że końcówka znajduje się poza naczyniem. Ujemna aspiracja nie zastępuje oceny przebiegu tętnicy ani kontroli położenia narzędzia.

Kaniula również może przebić ścianę tętnicy i znaleźć się w jej świetle. Jej tępe zakończenie nie zwalnia z tych samych zasad ostrożności.

Do zapamiętania - bruzda nosowo-wargowa:

• Trzy ważne nazwy: tętnica twarzowa, kątowa i wargowa górna. To powiązane elementy zmiennego układu, a nie trzy równoległe naczynia wzdłuż całej bruzdy.
• Każdą stronę twarzy oceniaj osobno. Tętnica może biec przyśrodkowo, bocznie lub przecinać bruzdę, inaczej po prawej i lewej stronie.
• Przy kości nie oznacza bez naczynia. W głębokiej przestrzeni gruszkowatej podanie nadokostnowe może pozwolić ominąć powierzchownie położoną tętnicę, ale u części osób przebiega ona blisko kości.
• Aspiracja ma ograniczenia. Jeśli ją wykonujesz, pojawienie się krwi oznacza, że nie należy podawać preparatu w tym położeniu. Ujemny wynik nie wyklucza położenia donaczyniowego i nie potwierdza bezpieczeństwa iniekcji.

---

Skroń - naczynia na różnych głębokościach

Utrata objętości w okolicy skroniowej może sprawiać, że twarz wygląda na bardziej wychudzoną, a zarys kości i naczyń staje się wyraźniejszy. Korekcja tego obszaru wymaga jednak dobrej orientacji przestrzennej. W skroni tętnice przebiegają na kilku poziomach, a pomiędzy nimi znajdują się powięzie, przedziały tłuszczowe i mięsień skroniowy. Dlatego o ryzyku decyduje zarówno miejsce iniekcji, jak i rzeczywista warstwa, do której trafia preparat.

Unaczynienie skroni

Główne tętnice skroni można uporządkować w trzy grupy:

1. Tętnica skroniowa powierzchowna - jedna z dwóch gałęzi końcowych tętnicy szyjnej zewnętrznej. Biegnie przed uchem, przechodzi nad łukiem jarzmowym i zwykle dzieli się na gałęzie czołową oraz ciemieniową. W obrębie skroni przebiega w powięzi skroniowo-ciemieniowej.

2. Tętnica skroniowa środkowa - odchodzi od tętnicy skroniowej powierzchownej i przebija powięź skroniową głęboką. Jej gałęzie zaopatrują powięź oraz mięsień skroniowy i łączą się z tętnicami skroniowymi głębokimi.

3. Tętnice skroniowe głębokie, przednia i tylna - odchodzą od tętnicy szczękowej, również należącej do układu tętnicy szyjnej zewnętrznej. Biegną po głębokiej powierzchni mięśnia skroniowego, między nim a podłożem kostnym, i oddają gałęzie do mięśnia. Ich położenie wyjaśnia, dlaczego podanie preparatu blisko kości nie oznacza ominięcia naczyń.

Rysunek 5. Schemat tętnic skroni na różnych poziomach: tętnica skroniowa powierzchowna w powięzi skroniowo-ciemieniowej, tętnica skroniowa środkowa kierująca się głębiej oraz tętnice skroniowe głębokie odchodzące od tętnicy szczękowej i przebiegające po głębokiej stronie mięśnia. Schemat wybranych naczyń; ich przebieg i rozgałęzienia są zmienne osobniczo.

Jak głęboko znajdują się naczynia?

W dziesięciowarstwowym modelu skroni opisanym przez profesora Cotofanę i współautorów wyróżnia się, od skóry w głąb:

1. skórę,

2. podskórną powierzchowną tkankę tłuszczową,

3. powięź skroniowo-ciemieniową,

4. głęboką tkankę tłuszczową skroni pozostającą w kontynuacji z wiotką tkaną łączną skalpu i powięzią bezimienną górnej części skroni,

5. blaszkę powierzchowną powięzi skroniowej głębokiej,

6. powierzchowną poduszkę tłuszczową skroni - między blaszkami powięzi głębokiej,

7. blaszkę głęboką powięzi skroniowej głębokiej,

8. głęboką poduszkę tłuszczową skroni - skroniowe przedłużenie poduszki tłuszczowej policzka (poduszki Bichata),

9. mięsień skroniowy,

10. okostną.

Nie jest to jednak dziesięć jednakowych warstw pokrywających całą skroń. Powięź skroniowa głęboka rozdziela się na dwie blaszki w dolnej części tej okolicy, powyżej łuku jarzmowego. Dlatego nie wszystkie wymienione warstwy można wyodrębnić w każdym punkcie.

Gdzie w tym układzie znajdują się naczynia? Tętnica skroniowa powierzchowna przebiega w powięzi skroniowo-ciemieniowej, czyli w warstwie 3. Żyła skroniowa środkowa biegnie w przedziale tłuszczowym między blaszkami powięzi głębokiej, odpowiadającym warstwie 6. Tętnice skroniowe głębokie przebiegają po głębokiej powierzchni mięśnia, między nim a podłożem kostnym, i oddają gałęzie do jego wnętrza.

Warto odróżnić dwie przestrzenie: między powięzią skroniowo-ciemieniową a głęboką (warstwę 4) oraz między dwiema blaszkami powięzi głębokiej (warstwę 6). To różne przedziały, z różnymi relacjami do naczyń. Zmiana głębokości oznacza więc zmianę napotykanych struktur, a nie automatyczne ominięcie naczyń.

Dlaczego żyły też mają znaczenie?

Oprócz żyły skroniowej środkowej znaczenie ma żyła określana jako żyła wartownicza (sentinel vein). Przechodzi ona przez płaszczyzny powięziowe w przedniej części skroni, a jej uszkodzenie może powodować powstanie znacznego krwiaka. To jeden z powodów, dla których przestrzeni między powięzią skronowio-ciemieniową a powięzią głęboką nie należy traktować jako jednolicie pozbawionej naczyń.

Czy podanie przy kości jest bezpieczne?

Kontakt z kością nie wyklucza bliskości tętnicy. W badaniu Bae i współautorów, obejmującym preparaty anatomiczne oraz USG u 58 osób, najkrótsze zmierzone odległości tętnic skroniowych głębokich od kości wynosiły mniej niż 0,5 mm. Nie oznacza to, że tak przebiegają u każdego pacjenta, ale pokazuje ograniczenie zasady „głęboko znaczy zawsze bezpiecznie”.

Co z tego wynika w praktyce?

Przede wszystkim warto precyzyjnie nazywać planowaną płaszczyznę. Przestrzeń między powięzią skroniowo-ciemieniową a powięzią głęboką to inne miejsce niż przestrzeń między dwiema blaszkami powięzi głębokiej. Obie bywają opisywane jako „między powięziami”, choć zawierają inne struktury.

Jedną z opisywanych możliwości jest podanie podskórne, bezpośrednio pod skórą, nad powięzią skroniowo-ciemieniową (w powierzchownej części warstwy 2). Pozwala ono pozostać powierzchownie względem głównego przebiegu tętnicy skroniowej powierzchownej. Nie oznacza jednak braku naczyń, a cienka tkanka podskórna może sprzyjać widoczności lub wyczuwalności preparatu.

Opisywana jest również technika międzypowięziowa, czyli podanie w warstwie 4, między powięzią skroniowo-ciemieniową a powięzią głęboką. Nie należy mylić jej z podaniem między dwiema blaszkami powięzi głębokiej, gdzie przebiega żyła skroniowa środkowa.

Inną możliwością jest podanie głębokie w okolicy nadokostnowej, w sąsiedztwie kostnego przyczepu mięśnia skroniowego. Kontakt z kością nie oznacza jednak, że końcówka znajduje się poza mięśniem ani z dala od tętnic skroniowych głębokich. Wśród dostępów nadokostnowych wyżej położony dostęp w przedniej części skroni opisywano jako potencjalnie mniej ryzykowny ze względu na mniejszą średnicę gałęzi tętniczych. Jest to argument anatomiczny i ocena autorów, a nie wynik badania porównującego częstość powikłań między miejscami podania.

Skroń ma również połączenia z krążeniem ocznym. Jednym z nich jest tętnica jarzmowo-skroniowa - gałąź tętnicy łzowej, należącej zwykle do układu tętnicy ocznej. Istotne są także zespolenia tętnic skroniowych głębokich z naczyniami oczodołu. Mogą one stanowić drogę przedostania się materiału podanego dotętniczo do krążenia ocznego.

Do zapamiętania - skroń:

• Naczynia występują na różnych głębokościach. Tętnica skroniowa powierzchowna biegnie w powięzi skroniowo-ciemieniowej, a tętnice skroniowe głębokie - po głębokiej powierzchni mięśnia i w jego obrębie.
• Precyzyjnie wybierz przedział. Podanie podskórne oznacza płaszczyznę nad powięzią skroniowo-ciemieniową, a międzypowięziowe - między powięzią skroniowo-ciemieniową i głęboką. To inne miejsce niż przestrzeń między blaszkami powięzi głębokiej.
• Przy podaniu głębokim kontakt z kością nie wystarcza. Wyżej położony dostęp w przedniej części skroni ma anatomiczne uzasadnienie jako potencjalnie mniej ryzykowny, ale nie oznacza to bezpieczeństwa całej górnej skroni.
• Pamiętaj o żyłach. Żyła skroniowa środkowa biegnie między blaszkami powięzi głębokiej, a żyła wartownicza przecina płaszczyzny powięziowe. Ich uszkodzenie może spowodować krwiak.
• Skroń ma połączenia z krążeniem ocznym. Tętnica jarzmowo-skroniowa jest jednym z elementów tej sieci, a nie jedyną możliwą drogą połączenia.

---

Wspólne zasady przy planowaniu iniekcji

Dlaczego iniekcja w obrębie twarzy może zagrozić widzeniu?

Wspólnym elementem anatomii wszystkich omówionych okolic: nosa, czoła, glabelli, bruzd nosowo-wargowych i skroni, są połączenia ich naczyń z tętnicą oczną. Niektóre tętnice twarzy są jej bezpośrednimi gałęziami, inne łączą się z nimi przez zespolenia. O bezpieczeństwie oka nie decyduje więc sama odległość miejsca iniekcji od oczodołu.

Jeżeli materiał zostanie podany do tętnicy pod ciśnieniem przewyższającym ciśnienie krwi, może przemieścić się wstecz, w kierunku tętnicy ocznej. Po ustaniu nacisku może zostać poniesiony zgodnie z przepływem do jej gałęzi i zamknąć naczynia zaopatrujące oko. Niedrożność może dotyczyć m.in. tętnicy środkowej siatkówki, jej odgałęzień, tętnic rzęskowych lub samej tętnicy ocznej. Nie ma jednego miejsca, w którym zawsze musi zatrzymać się materiał, aby doszło do utraty wzroku.

Możliwe drogi połączenia z krążeniem ocznym (strzałki pokazują możliwą drogę przemieszczenia materiału, a nie prawidłowy kierunek przepływu krwi):

• nos: tętnica grzbietowa nosa 🡪 tętnica oczna; również połączenia gałęzi tętnicy twarzowej z tętnicą grzbietową nosa,
• czoło: tętnice nadbloczkowe i nadoczodołowe 🡪 tętnica oczna,
• glabella: tętnice nadbloczkowe oraz zmienne połączenia tętnic centralnych i paracentralnych z siecią naczyń nosa i przyśrodkowej okolicy oczodołu,
• bruzda nosowo-wargowa: układ tętnicy twarzowej i kątowej 🡪 zespolenia z tętnicą grzbietową nosa 🡪 tętnica oczna,
• skroń: połączenia tętnic skroniowych z układem tętnicy łzowej m.in. przez tętnicę jarzmowo-skroniową; dodatkowo zespolenia gałęzi czołowej tętnicy skroniowej powierzchownej z tętnicami czoła.

To przykłady połączeń, których obecność i znaczenie zależą od indywidualnej anatomii. Istnieje kilka dróg łączących tętnice skroniowe głębokie z tętnicą oczną, dlatego ryzyka ocznego skroni nie należy sprowadzać do jednego naczynia.

USG ma odpowiedzieć na konkretne pytania

Znajomość anatomii podpowiada, gdzie szukać naczynia. USG pozwala sprawdzić, gdzie przebiega ono u osoby, którą mamy przed sobą. Ma to szczególne znaczenie w opisanych okolicach, w których tętnice mogą zmieniać warstwę, przekraczać linię pośrodkową i przebiegać inaczej po obu stronach twarzy.

W planowaniu i wykonywaniu iniekcji warto rozróżnić dwa zastosowania obrazowania:

• Przed podaniem: ocena warstw tkanek oraz przebiegu i głębokości naczyń na całej planowanej drodze igły lub kaniuli. Obie strony twarzy wymagają osobnej oceny.
• Podczas podawania: kontrola rzeczywistego położenia końcówki narzędzia względem tętnicy i wybranej płaszczyzny. Samo wcześniejsze zaznaczenie naczynia na skórze nie daje tej informacji.

W praktyce liczy się jakość obrazowania, a nie sama obecność aparatu. Zbyt silny nacisk głowicy może uciskać drobne naczynia, a niewłaściwe ustawienia funkcji Doppler utrudniać wykrycie przepływu. Braku sygnału nie należy więc utożsamiać z brakiem naczynia. Podczas przeprowadzania zabiegu trzeba rozpoznawać końcówkę igły lub kaniuli, a nie tylko widoczny fragment jej trzonu.

W opisywanych okolicach USG warto traktować jako ważny element planowania i kontroli iniekcji. Jego skuteczne wykorzystanie wymaga szkolenia oraz umiejętności interpretacji obrazu. Nie zastępuje właściwej kwalifikacji i nie gwarantuje uniknięcia powikłań.

Znaczenie ma również sposób podawania

Znajomość warstw pomaga zaplanować zabieg, ale znaczenie ma również sposób podawania preparatu. Wcześniejsze operacje, blizny i zabiegi mogą zmieniać relacje między tkankami. Przy iniekcji wypełniacza zaleca się powolne podawanie małych porcji przy możliwie niskim ciśnieniu. Nie istnieje jednak objętość, która gwarantowałaby bezpieczeństwo.

Nagłe zblednięcie skóry, marmurkowate zabarwienie lub nieproporcjonalny ból wymagają przerwania podawania i oceny ukrwienia; brak bólu nie wyklucza niedokrwienia. Plan postępowania w razie powikłania powinien być przygotowany przed rozpoczęciem zabiegu.

Ryzyko nie kończy się na wypełniaczach z kwasem hialuronowym

Ryzyko powikłań ocznych nie dotyczy wyłącznie wypełniaczy na bazie kwasu hialuronowego. W literaturze opisano również zaburzenia widzenia, w tym trwałą utratę wzroku, po iniekcjach osocza bogatopłytkowego, preparatów kwasu polimlekowego, hydroksyapatytu wapnia oraz autologicznego tłuszczu. Określenia „autologiczny” i „biostymulujący” nie oznaczają więc braku ryzyka naczyniowego. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te preparaty wiążą się z jednakowym ryzykiem. Na podstawie samych opisów powikłań nie można wiarygodnie porównać częstości ich występowania.

Następstwa mogą być nieodwracalne. W przeglądzie Doyon i współautorów pełny powrót widzenia był rzadki, a w większości przypadków z opisanym wynikiem leczenia nie odnotowano poprawy. Dane te pokazują powagę zgłoszonych powikłań, ale nie określają prawdopodobieństwa ich wystąpienia po pojedynczym zabiegu.

Nagłe pogorszenie widzenia podczas iniekcji wymaga jej natychmiastowego przerwania. Objawy pojawiające się zarówno w trakcie zabiegu, jak i po nim wymagają pilnej pomocy medycznej i niezwłocznego przekazania pacjenta do szpitala, z zapewnieniem oceny okulistycznej oraz oceny możliwego zajęcia krążenia mózgowego. Badanie USG w gabinecie nie może opóźniać tego postępowania.

---

O autorce

Lek. Patrycja Hudzińska

Lekarka | medycyna estetyczna

Ukończyłam kierunek lekarski Śląskiego Uniwersytety Medycznego w Katowicach oraz studia podyplomowe z zakresu medycyny estetycznej na Śląskiej Wyższej Szkole Medycznej (SWSM) w Katowicach.

W swojej pracy stawiam na naturalne efekty i poszanowanie indywidualnej anatomii. Zależy mi na podkreślaniu atutów i poprawie harmonii twarzy przy zachowaniu jej rysów. Szczególnie bliskie są mi zabiegi poprawiające jakość skóry.

Na dbanie o skórę patrzę całościowo. Ważne są dla mnie również zdrowy styl życia, codzienna pielęgnacja i regularność. Zachęcam do troski o skórę odpowiednio wcześnie, z myślą o utrzymaniu jej dobrej kondycji przez lata.

Dużą wagę przywiązuję do edukacji pacjentów. Chcę, by wiedzieli, jak codzienne nawyki wpływają na skórę, rozumieli proponowane zabiegi oraz znali ich możliwości, ograniczenia i ryzyko.

Instagram: @lek.patrycjahudzinska

---

Piśmiennictwo:

• Foster J, Aakalu VK, Freitag SK, et al. Vision-Threatening Complications of Soft Tissue Fillers: A Report by the American Academy of Ophthalmology. Ophthalmology. 2025;132(8):935–944. doi:10.1016/j.ophtha.2025.01.020.
• Cotofana S, Lachman N. Arteries of the Face and Their Relevance for Minimally Invasive Facial Procedures: An Anatomical Review. Plast Reconstr Surg. 2019;143(2):416–426. doi:10.1097/PRS.0000000000005201.
• Alfertshofer MG, Frank K, Ehrl D, et al. The Layered Anatomy of the Nose: An Ultrasound-Based Investigation. Aesthet Surg J. 2022;42(4):349–357. doi:10.1093/asj/sjab310.
• Ortiz Middleton E, Aguilar A. Anatomical Mapping of Nasal Arteries in Chilean Patients Using Doppler Ultrasound: Clinical Application for Injectables. Aesthet Surg J Open Forum. 2025;7. doi:10.1093/asjof/ojaf016.
• Shekarriz P, Hosseini F, Shojaee P. Ultrasound assessment of the nose vasculature: A review of the common method of non-surgical filler-based rhinoplasty. J Cosmet Dermatol. 2024;23(3):731–736. doi:10.1111/jocd.16037.
• Tepper OM, Choy A. Commentary on: The Layered Anatomy of the Nose: An Ultrasound-Based Investigation. Aesthet Surg J. 2022;42(4):358–360. doi:10.1093/asj/sjab378.
• Cotofana S, Velthuis PJ, Alfertshofer M, et al. The Change of Plane of the Supratrochlear and Supraorbital Arteries in the Forehead-An Ultrasound-Based Investigation. Aesthet Surg J. 2021;41(11)–NP1598. doi:10.1093/asj/sjaa421.
• Ingallina F, Frank K, Mardini S, et al. Reevaluation of the Layered Anatomy of the Forehead: Introducing the Subfrontalis Fascia and the Retrofrontalis Fat Compartments. Plast Reconstr Surg. 2022;149(3):587–595. doi:10.1097/PRS.0000000000008826.
• Phumyoo T, Jiirasutat N, Jitaree B, et al. Anatomical and Ultrasonography-Based Investigation to Localize the Arteries on the Central Forehead Region During the Glabellar Augmentation Procedure. Clin Anat. 2020;33(3):370–382. doi:10.1002/ca.23516.
• Siperstein R, Nazari A. Dangerous and Under-Recognized Arteries of the Glabella-An Ultrasound Study of Central and Paracentral Arteries and Risk During Filler Injection. Dermatol Surg. 2025;51(8):778–784. doi:10.1097/DSS.0000000000004622.
• Cotofana S, Alfertshofer M, Frank K, et al. Relationship Between Vertical Glabellar Lines and the Supratrochlear and Supraorbital Arteries. Aesthet Surg J. 2020;40(12):1341–1348. doi:10.1093/asj/sjaa138.
• Braccini F, Catoni I, Belfkira F, et al. SAMCEP Society consensus on the treatment of upper facial lines with botulinum neurotoxin type A: A tailored approach. J Cosmet Dermatol. 2023;22(10):2692–2704. doi:10.1111/jocd.15768.
• Trévidic P, Kaufman-Janette J, Weinkle S, et al. Injection Guidelines for Treating Midface Volume Deficiency With Hyaluronic Acid Fillers: The ATP Approach (Anatomy, Techniques, Products). Aesthet Surg J. 2022;42(8):920–934. doi:10.1093/asj/sjac007.
• Lupu F, Iliuta CP, Enyedi M, et al. The Assessment of the Anatomical Risk in the Perioral Region. Maedica (Bucur). 2022;17(4):820–825. doi:10.26574/maedica.2022.17.4.820.
• Ten B, Kara T, Kaya TI, et al. Evaluation of facial artery course variations and depth by Doppler ultrasonography. J Cosmet Dermatol. 2021;20(7):2247–2258. doi:10.1111/jocd.13838.
• Lee W, Kim JS, Moon HJ, et al. A Safe Doppler Ultrasound-Guided Method for Nasolabial Fold Correction With Hyaluronic Acid Filler. Aesthet Surg J. 2021;41(6)–NP492. doi:10.1093/asj/sjaa153.
• Surek CK, Vargo J, Lamb J. Deep Pyriform Space: Anatomical Clarifications and Clinical Implications. Plast Reconstr Surg. 2016;138(1):59–64. doi:10.1097/PRS.0000000000002262.
• Franceschelli A, Cazzulani M, Urso SU, et al. In Vivo Ultrasound Study of the Angular Artery Anatomy: Practical Indications for the Treatment of the Deep Pyriform Space. Aesthet Surg J Open Forum. 2024;6. doi:10.1093/asjof/ojae113.
• Boz U, Köse E. Ultrasonographic Evaluation of Facial Artery in the Nasolabial Fold for Gender Differences and Symmetry Between Hemifaces. J Ultrasound Med. 2024;43(6):1045–1051. doi:10.1002/jum.16433.
• Peng T, Yu H, Hong WJ, et al. Three-Dimensional Location of the Facial Artery in Relation to the Nasolabial Fold in Asian People: A Cadaveric CTA Study. Aesthetic Plast Surg. 2024;48(20):4077–4085. doi:10.1007/s00266-024-04181-0.
• Nikolis A, Cohen JL, Enright KM, et al. Deliberations of the Safety Task Force: Risk factors and treatment of adverse events associated with aesthetic injectables. J Cosmet Dermatol. 2024;23(11):3551–3564. doi:10.1111/jocd.16476.
• Moon HJ, Lee W, Kim JS, et al. Aspiration Revisited: Prospective Evaluation of a Physiologically Pressurized Model With Animal Correlation and Broader Applicability to Filler Complications. Aesthet Surg J. 2021;41(8)–NP1083. doi:10.1093/asj/sjab194.
• Money SM, Wall WB, Davis LS, et al. An Anatomical Guide to the Terminal Facial Artery: Lumen Diameter and Associated Anatomy Relevant to Dermatologic Procedures. Dermatol Surg. 2021;47(6):797–801. doi:10.1097/DSS.0000000000002992.
• Cotofana S, Gaete A, Hernandez CA, et al. The six different injection techniques for the temple relevant for soft tissue filler augmentation procedures—Clinical anatomy and danger zones. J Cosmet Dermatol. 2020;19(7):1570–1579. doi:10.1111/jocd.13491.
• Huang RL, Xie Y, Wang W, et al. Anatomical Study of Temporal Fat Compartments and its Clinical Application for Temporal Fat Grafting. Aesthet Surg J. 2017;37(8):855–862. doi:10.1093/asj/sjw257.
• Bae H, Choi YJ, Lee KL, et al. The Deep Temporal Arteries: Anatomical Study with Application to Augmentations Procedures of the Temple. Clin Anat. 2023;36(3):386–392. doi:10.1002/ca.23952.
• Sheth NT, Hauck EF, Bibawy JM, et al. Risk of Blindness From Temple Filler Injections: Investigating Vascular Anastomoses Between the Deep Temporal and Ophthalmic Arteries. Ophthalmic Plast Reconstr Surg. 2025;41(4):465–470. doi:10.1097/IOP.0000000000002897.
• Cotofana S, Mehta T, Davidovic K, et al. Identifying Levels of Competency in Aesthetic Medicine: A Questionnaire-based Study. Aesthet Surg J. 2024;44(10):1105–1117. doi:10.1093/asj/sjae096.
• Goodman GJ, Magnusson MR, Callan P, et al. A Consensus on Minimizing the Risk of Hyaluronic Acid Embolic Visual Loss and Suggestions for Immediate Bedside Management. Aesthet Surg J. 2020;40(9):1009–1021. doi:10.1093/asj/sjz312.
• Yamamoto T, Mori K, Yasuhara T, et al. Ophthalmic artery blood flow in patients with internal carotid artery occlusion. Br J Ophthalmol. 2004;88(4):505–508. doi:10.1136/bjo.2003.025809.
• Doyon VC, Liu C, Fitzgerald R, et al. Update on Blindness From Filler: Review of Prognostic Factors, Management Approaches, and a Century of Published Cases. Aesthet Surg J. 2024;44(10):1091–1104. doi:10.1093/asj/sjae091.
• Karam EZ, Gan A, Muci Mendoza R, et al. Visual Loss after Platelet-rich Plasma Injection into the Face. Neuroophthalmology. 2020;44(6):371–378. doi:10.1080/01658107.2020.1740936.
• Wang I, Lin HJ, Tsai YY, et al. Multiple branch retinal artery occlusions following the new facial cosmetic filler (Poly-D, L-lactic Acid) injection a case report. BMC Ophthalmol. 2023;23(1):86. doi:10.1186/s12886-023-02821-8.
• Sigrist R, Desyatnikova S, Chammas MC, et al. Best Practices for the Use of High-Frequency Ultrasound to Guide Aesthetic Filler Injections-Part 1: Upper Third of the Face. Diagnostics (Basel). 2024;14(16):1718. doi:10.3390/diagnostics14161718.
• Vasconcelos-Berg R, Desyatnikova S, Bonavia P, et al. Best Practices for the Use of High-Frequency Ultrasound to Guide Aesthetic Filler Injections-Part 2: Middle Third of the Face, Nose, and Tear Troughs. Diagnostics (Basel). 2024;14(22):2544. doi:10.3390/diagnostics14222544.
• Lee W, Kim TH, Yang EJ. Mapping High-Risk Arteries Using Doppler Ultrasound for Forehead Contouring in Korean Patients. Dermatol Surg. 2024;50(11):1029–1033. doi:10.1097/DSS.0000000000004292.
• Vasconcelos-Berg R, Izidoro JF, Wenz F, et al. Doppler Ultrasound-Guided Filler Injections: Useful Tips to Integrate Ultrasound in Daily Practice. Aesthet Surg J. 2023;43(7):773–783. doi:10.1093/asj/sjac353.
• Kliniec K, Domagała Z, Kempisty B, Szepietowski JC. Arterial Vascularization of the Forehead in Aesthetic Dermatology Procedures: A Review. Journal of Clinical Medicine. 2024; 13(14):4238. https://doi.org/10.3390/jcm13144238
• Kleintjes WG. Forehead anatomy: arterial variations and venous link of the midline forehead flap. J Plast Reconstr Aesthet Surg. 2007;60(6):593–606. doi:10.1016/j.bjps.2006.12.006.
• Cong LY, Liao ZF, Zhang YS, Li DN, Luo SK. Three-Dimensional Arterial Distribution Over the Midline of the Nasal Bone. Aesthet Surg J. 2022;42(7):784–790. doi:10.1093/asj/sjab432.
• Hong GW, Wan J, Choi W, Yi KH. An Expert Guide to Anatomy-Based Filler Injection for the Temple: Techniques and Clinical Insights. Life (Basel). 2025;15(2):266. doi:10.3390/life15020266.
• Cotofana S, Mian A, Sykes JM, et al. An Update on the Anatomy of the Forehead Compartments. Plast Reconstr Surg. 2017;139(4):864e-872e. doi:10.1097/PRS.0000000000003174.

---

Lekarzu, chcesz opublikować własny artykuł w Strefie Wiedzy Aesthy? Napisz do nas na hello@aesthy.md i zaproponuj temat artykułu. Pokierujemy Cię dalej i przekażemy wszystkie informacje dotyczące publikacji.