Tętnica i żyła poprzeczna twarzy: anatomia i bezpieczeństwo zabiegów

Tętnica poprzeczna twarzy i żyła poprzeczna twarzy to naczynia często pomijane w edukacji, choć mają istotne znaczenie dla bezpieczeństwa zabiegów w okolicy łuku jarzmowego. W wielu przypadkach tętnica poprzeczna twarzy leży poza typową strefą iniekcji, co prowadzi do przekonania, że okolice podań „na kość” są automatycznie bezpieczne. Tylko czy naprawdę tak jest?

Na rozgrzewkę dwa pytania, które pomagają zweryfikować codzienną praktykę:

• Czy wiesz, że istnieją przypadki ślepoty po podaniu kwasu hialuronowego w okolicy łuku jarzmowego?
• Czy zdarzyło Ci się zrobić dużego krwiaka podczas wkłucia igły w celu zrobienia wejścia dla kaniuli na łuku jarzmowym?

Bezpieczeństwo zabiegów w okolicy łuku jarzmowego

Łuk jarzmowy i okolice podań „na kość” bywają na szkoleniach uznawane za strefę bezpieczną. Tymczasem zmienność anatomiczna oraz powierzchowny przebieg naczyń mogą zwiększać ryzyko krwiaków, podań donaczyniowych i powikłań, w tym skrajnie rzadkich, ale opisywanych przypadków ślepoty. Przyjrzyjmy się bliżej tym strukturom.

Anatomia tętnicy poprzecznej twarzy: przebieg i unaczynienie

Tętnica poprzeczna twarzy (arteria transversa faciei) to jedna z gałęzi tętnicy skroniowej powierzchownej (arteria temporalis superficialis).

Źródło: zdjęcie własne

Przebieg:

• Odchodzi najczęściej od początkowego odcinka tętnicy skroniowej powierzchownej, rzadziej bezpośrednio od tętnicy szyjnej zewnętrznej.
• Biegnie poprzecznie, najczęściej równolegle do dolnego brzegu łuku jarzmowego, w tkance podskórnej.
• Przechodzi na powierzchni mięśnia żwacza (m. masseter), pomiędzy skórą a jego powięzią.

Unaczynienie:

• Zaopatruje skórę bocznej części twarzy (okolica policzkowa), powierzchowną tkankę tłuszczową, śliniankę przyuszną oraz mięśnie mimiczne w tej okolicy.

Źródło: Koziej, Mateusz & Polak, Jakub & Wnuk, Jakub & Trybus, Marek & Walocha, Jerzy & Chrapusta, Anna & Brzegowy, Paweł & Mizia, Ewa & Popiela, Tadeusz & Hołda, Mateusz. (2019). The transverse facial artery anatomy: Implications for plastic surgery procedures. PLOS ONE. 14. e0211974. 10.1371/journal.pone.0211974.

Znaczenie kliniczne i bezpieczniejsze techniki

Tętnica poprzeczna twarzy biegnie bardzo płytko, co czyni ją szczególnie narażoną na uszkodzenie podczas zabiegów wolumetrycznych w bocznej części policzka. Uraz naczynia może prowadzić do powstania krwiaka, a w przypadku podania preparatu donaczyniowo, do martwicy tkankowej lub, w skrajnych przypadkach, do ślepoty.

Bezpieczniejsze techniki:

• Przy kaniuli: prowadź ją w płaszczyźnie podpowięziowej, blisko kości.
• Przy igle: pracuj prostopadle do kości i podawaj preparat na okostną.

Wariacje anatomiczne tętnicy poprzecznej twarzy

• Typ I: krótka tętnica, kończąca się w okolicy mięśnia żwacza.
• Typ II: tętnica dochodząca aż do bruzdy nosowo-wargowej, z zespoleniem z tętnicą twarzową.
• Typ III: duża tętnica zastępująca słabo wykształconą tętnicę twarzową, jako kontynuacja tętnicy kątowej i zespalająca się z tętnicą grzbietową nosa - w tym wariancie istnieje ryzyko ślepoty po iniekcjach w bocznych częściach policzka.

Źródło: Toure G, Nguyen TM, Vlavonou S, Ndiaye MM. Transverse facial artery: Its role in blindness after cosmetic filler and botulinum toxin injections. J Plast Reconstr Aesthet Surg. 2021 Aug;74(8):1862-1869. doi: 10.1016/j.bjps.2020.12.042. Epub 2020 Dec 24. PMID: 33422497.

Żyła poprzeczna twarzy: przebieg i ryzyko krwiaka

Żyła poprzeczna twarzy (vena transversa faciei) przebiega bliżej dolnego brzegu łuku jarzmowego lub tuż nad nim. Jest płytsza i bardziej powierzchowna niż tętnica poprzeczna twarzy, co zwiększa ryzyko uszkodzenia podczas płytkich wkłuć igłą. Tworzy liczne odgałęzienia boczne łączące się z żyłą twarzową i układem żylnym ślinianki przyusznej, co sprzyja nieprzewidzianemu krwawieniu. Uszkodzenie tej żyły lub jej gałęzi najczęściej skutkuje szybkim, rozległym krwiakiem, trudnym do opanowania w trakcie zabiegu.

Istotne wskazówki zabiegowe w tej okolicy

1. Jak zmniejszyć ryzyko krwiaka przy robieniu wkłucia do kaniuli w tej okolicy:

• Wkłuwaj się zdecydowanym ruchem, pod odpowiednim kątem, prostopadle do kości, wyżej niż dolny brzeg łuku jarzmowego (bez „szorowania” i „wiercenia” igłą w tkance podskórnej).
• Unikaj wielokrotnych poprawek w miejscu wkłucia, każde dodatkowe „dłubanie” zwiększa szansę na uszkodzenie żyły.

1. Co zrobić, gdy pojawi się krwiak:

• Natychmiastowy MOCNY ucisk przez minimum 3–5 minut (to musi być chociaż 3 minuty z zegarkiem w ręku), to naprawdę działa.
• Schłodzenie miejsca (cold pack lub zimny kompres), bez zamrażania skóry.
• Poinformuj pacjenta spokojnie, że krwiak nie wpływa na efekt końcowy zabiegu, ale może wydłużyć rekonwalescencję.

1. Jak zmniejszyć ryzyko podania preparatu w tętnicę poprzeczną twarzy:

• Pracuj kaniulą głęboko przy kości lub bardzo blisko okostnej.
• W przypadku pracy igłą: nakłucie wykonuj prostopadle i z użyciem minimalnej objętości, podając preparat na okostną (nie w tkankę podskórną).

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Q: Czy praca w okolicy łuku jarzmowego jest automatycznie bezpieczna?
A: Nie. Zmienność anatomiczna oraz powierzchowny przebieg naczyń w tej okolicy zwiększają ryzyko krwiaków i podań donaczyniowych, a w skrajnych przypadkach opisano ślepotę.

Q: Jak przebiega tętnica poprzeczna twarzy i co unaczynia?
A: Zwykle odchodzi od tętnicy skroniowej powierzchownej, biegnie równolegle do dolnego brzegu łuku jarzmowego w tkance podskórnej, na mięśniu żwaczu. Unaczynia skórę bocznej części twarzy, powierzchowną tkankę tłuszczową, śliniankę przyuszną i mięśnie mimiczne tej okolicy.

Q: Który wariant tętnicy poprzecznej twarzy wiąże się z ryzykiem ślepoty?
A: Wariant III - duża tętnica zastępująca słabo wykształconą tętnicę twarzową, kontynuacja tętnicy kątowej z zespoleniem z tętnicą grzbietową nosa.

Q: Jak zmniejszyć ryzyko krwiaka przy wkłuciu do kaniuli?
A: Wkłuwaj się zdecydowanie, nie za głęboko, powyżej dolnego brzegu łuku jarzmowego i unikaj wielokrotnych poprawek w miejscu wkłucia.

Q: Co zrobić, gdy podczas zabiegu pojawi się krwiak?
A: Zastosuj mocny ucisk przez 3–5 minut, schłodź miejsce (bez zamrażania skóry) i spokojnie poinformuj pacjenta o możliwym wydłużeniu rekonwalescencji.

Wnioski

Nigdy nie zakładaj, że boczna część twarzy to strefa „automatycznie bezpieczna”. Anatomia bywa zmienna, a naczynia często przebiegają inaczej, niż się tego spodziewasz. Głód wiedzy i krytyczne podejście do wszystkiego, czego uczysz się na kursach, są Twoją największą siłą. Nawet przy najlepszej technice powikłanie może się zdarzyć, ale wtedy będziesz dokładnie wiedzieć, dlaczego tak się stało i jak je naprawić.

Materiały z artykułu pochodzą z kursu „Kompendium anatomii”, który jest już dostępny! Zacznij rozumieć twarz warstwa po warstwie i działaj z precyzją, która jest możliwa tylko wtedy, gdy naprawdę rozumiesz, co robisz.